กระบวนการสร้างสรรค์สถาปัตยกรรม ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. 2394 - 2411)

摘要

บทความนี้มุ่งศึกษากระบวนการจัดหาวัสดุก่อสร้างสถาปัตยกรรมในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. 2394-2411) รวบรวมข้อมูลจากเอกสารชั้นต้นประเภทเอกสารลายลักษณ์ วิเคราะห์ข้อมูลจากตัวบทเอกสาร ผลการศึกษา พบว่า (1) วัสดุก่อสร้างส่วนใหญ่ที่ใช้ในงานสถาปัตยกรรมแบ่งเป็น 6 กลุ่มคือ ไม้ อิฐ ปูน ศิลา กระเบื้องดินเผา และโลหะ (2) วัสดุก่อสร้างส่วนใหญ่ยังคงมาจากการเกณฑ์ในระบบส่วยสาอากรแบบจารีตควบคู่ไปกับการจัดซื้อวัสดุ การจัดหาวัสดุก่อสร้างเหล่านี้อาศัยการทำบาญชีหางว่าว เช่นเดียวกับการควบคุมเลกไพร่ (3) การผลิตวัสดุก่อสร้างในประเทศมีลักษณะเป็นงานหัตถกรรมมากกว่าอุตสาหกรรม ใช้แรงงานมนุษย์เป็นหลักในทุกขั้นตอน ขณะที่วัตถุดิบที่ใช้ในกระบวนการผลิต เช่น ไม้ฟืน ดินเหนียว หินปูน ก็เป็นของในพื้นที่ กระบวนการผลิตจึงถูกควบคุมด้วยวัฏจักรของธรรมชาติ (4) ปัจจัยสำคัญของการผลิตวัสดุก่อสร้าง คือแหล่งวัตถุดิบ และการขนส่งไปยังพื้นที่ที่มีโครงการก่อสร้างมาก เช่น กรุงเก่า เพชรบุรี นครไชยศรี สระบุรี ลพบุรี และสงขลา (5)  เส้นทางการขนส่งวัสดุก่อสร้างและการขยายแหล่งวัสดุก่อสร้างใหม่ๆ ยึดโยงอยู่กับเส้นทางคมนาคมทางน้ำ ทั้งแม่น้ำ คลอง และทะเล