การปรับเปลี่ยนแนวคิดเกี่ยวกับสิทธิชุมชนของกลุ่มฮักเมืองน่าน

Abstract

วิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบและพัฒนาการของการขับเคลื่อนเรื่องสิทธิชุมชน และความคิดความเชื่อเกี่ยวกับสิทธิชุมชนในปัจจุบันว่ามีทิศทางเช่นไร รวมทั้งปัจจัยที่ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงในทางกฎหมายและทางปฏิบัติเกี่ยวกับสิทธิชุมชน โดยพิจารณาศึกษากลุ่มฮักเมืองน่าน ซึ่งเป็นกลุ่มองค์กรภาคประชาสังคมที่มีบทบาทสำคัญต่อการสนับสนุนการจัดการป่าชุมชนในทางปฏิบัติของชุมชนในจังหวัดน่าน และมีส่วนร่วมในการผลักดันให้สิทธิชุมชนทางกฎหมายมีผลปฏิบัติได้จริง

แม้ว่าในช่วงกว่า 20 ปีที่ผ่านมาสิทธิชุมชนกับประเด็นป่าชุมชนจะขยายตัวไปอย่างมากทั่วประเทศ นอกจากนี้ยังมีงานวิจัยที่ออกมารองรับต่อความสำเร็จของป่าชุมชนจำนวนมาก ทว่าการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นต่อทรัพยากรป่าไม้ในปัจจุบันที่ปรากฏต่อสาธารณชนทั่วไปได้สะท้อนถึงความผันแปรบางอย่างในสังคมเมืองน่าน และถูกตั้งคำถามต่อการดำรงอยู่ของสิทธิชุมชนกับการจัดการทรัพยากรป่าไม้โดยชุมชนภายใต้หลักการของสิทธิชุมชน

การศึกษาของงานวิจัยนี้พบว่าการขับเคลื่อนในทางปฏิบัติของสังคมที่ผ่านมาได้ส่งอิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงการบัญญัติสิทธิชุมชนในทางกฎหมาย อย่างไรก็ตาม แม้จะมีกฎหมายเข้ามารองรับสิทธิไว้ตามรัฐธรรมนูญตั้งแต่ปีพ.ศ.2540 แต่ก็ปรากฏความไม่คืบหน้าในทางกฎหมายที่ส่งผลถึงความไม่มั่นคงในทางปฏิบัติ ด้วยปัจจัยเชิงแนวคิดสองประการคือ 1) ปัญหาแนวคิดการรับรองสิทธิชุมชน และ 2) ปัญหาแนวคิดในการจัดการทรัพยากรของรัฐ

นอกจากนี้ จากการศึกษากลุ่มฮักเมืองน่านยังมีข้อค้นพบที่สำคัญคือ พบว่าเกิดความเปลี่ยนแปลงที่มีความสัมพันธ์กันระหว่างรูปแบบวิถีชีวิตของคนในชุมชนที่เคยพึ่งพิงกับทรัพยากรป่าไม้ กับการเปลี่ยนแปลงของสภาพสังคมและเศรษฐกิจที่ได้สะท้อนถึงการเคลื่อนตัวของสิทธิชุมชนในทางปฏิบัติ จากประเด็นการจัดการทรัพยากรป่าไม้ไปสู่ประเด็นการจัดการทรัพยากรที่ดินซึ่งมีแนวโน้มไปสู่ระบบสิทธิที่มีการซ้อนทับระหว่างสิทธิหน้าหมู่กับสิทธิของความเป็นปัจเจกมากขึ้น ไม่เพียงเท่านั้นการที่รัฐไม่สามารถรองรับสิทธิชุมชนในทางกฎหมายได้ชัดเจนก็ได้สร้าง “พื้นที่สีเทา” ของอำนาจการจัดการทรัพยากรขึ้นในจังหวัดน่าน ซึ่งเกิดจากความไม่ชัดเจนระหว่างสิทธิของชุมชนที่ควรจะเป็น กับอำนาจในการอนุรักษ์ดูแลของภาครัฐ อันอาจเป็นสาเหตุให้ความขัดแย้งระหว่างรัฐและชุมชนอุบัติขึ้นอีกในไม่ช้านี้